Objektivi kryesor i protokollit është të sigurojë që të dhënat e monitorimit, të mbledhura nga institucione, vende, rajone dhe grupe kërkimi të ndryshme, të jenë të standardizuara në mënyrë të mjaftueshme, në mënyrë që të mundësojnë krahasimin, analizën e përbashkët dhe vlerësimin afatgjatë të gjendjes dhe tendencave të popullatës. Protokolli është projektuar për t’u aplikuar në kushte të ndryshme ekologjike dhe administrative, duke ruajtur një grup minimal të përbashkët metodash, definimesh dhe standardesh raportimi. Protokolli mund të zbatohet në kuadrin e programeve kombëtare të monitorimit, skemave të monitorimit ndërkufitare, programeve të menaxhimit të zonave të mbrojtura, projekteve kërkimore dhe iniciativave të ruajtjes.
Për shkak se ekologjia, aftësia për të identifikuar dhe organizimi social i katër specieve të studiuara ndryshojnë thelbësisht, jo të gjitha metodat janë njësoj të përshtatshme për të gjitha speciet. Prandaj, protokolli dallon midis metodave bazë, të rekomanduara për të gjitha programet e monitorimit pjesëmarrës, dhe metodave specifike për secilën specie, të cilat duhet të aplikohen në përputhje me biologjinë e secilës specie.
Parimi themelor është se monitorimi duhet të jetë i përsëritshëm, i definuar qartë në aspektin gjeografik, i qëndrueshëm në kohë, etik dhe i bazuar në një përpjekje të dokumentuar qartë për marrjen e mostrave .
Standardizimi, Riprodhueshmëria, Burime të shumta të provave, Përfaqësimi gjeografik, Sigurimi i cilësisë
- Definicionet e njëjta për regjistrimet e specieve, kategoritë e provave, njësi mostrimi, periudhat e monitorimit dhe fushët minimale të të dhënave duhet të përdoren nga të gjitha ekipet pjesëmarrëse. Megjithëse pajisjet mund të ndryshojnë, parimet metodologjike dhe standardet e raportimit duhet të jenë mjaft të krahasueshme për të mundësuar krahasimin dhe analizën e përbashkët
- Planifikimi i monitorimit duhet të lejojë që metodat e njëjta të përdoren edhe në vitet e ardhshme. Çdo ndryshim në përpjekjet e anketimit, vendet e marrjes së mostrave, pajisjet ose procedurat në terren duhet të dokumentohet, pasi tendencat e dukshme të popullatës mund të ndikohen në mënyrë të konsiderueshme nga këto ndryshime
- Asnjë metodë e vetme e monitorimit nuk ofron një pamje të plotë të popullatave të kafshëve grabitqare të mëdha. Sa herë që është e mundur, informacioni duhet të mblidhet dhe të integrohet nga disa burime, duke përfshirë kamera kurth, mostra gjenetike, shenja të gjetura në terren, vëzhgime të drejtpërdrejta, regjistrime dhe raportime të vdekjeve, si dhe raportime nga vëzhgues të trajnuar.
- Marja e mostrave duhet të përfshijë të gjithë zonën e pushtuar nga specieja, sa herë që është e mundur, dhe jo të kufizohet vetëm në zonat e mbrojtura ose në vendet ku ka një probabilitet të lartë që të gjendet. Nëse nuk është e mundur të përfshihet e gjithë zona, zona e marrjes së mostrave dhe procedura e zgjedhjes duhet të dokumentohen qartë.
- Të gjitha vëzhgimet dhe mostrat duhet të kalojnë një procedurë të përcaktuar verifikimi, në të cilën regjistrimet e identifikimeve të diskutueshme të specieve klasifikohen sipas kritereve të SCALP dhe nuk duhet të trajtohen si raste të konfirmuara (Kategoria 1) derisa të ketë dëshmi të mjaftueshme
Dizajni i monitorimit
Zonat që duhet të monitorohen
Zonat që duhet të monitorohen duhet të përcaktohen në përputhje me objektivat e programit të monitorimit dhe shpërndarjen e njohur ose të pritshme të specieve në fjalë. Sa herë që është e mundur, monitorimi duhet të përfshijë zonën më të gjerë që specia e zë ose mund ta zërë, në vend që të përqendrohet vetëm në zonat e mbrojtura ose në vendet ku dihet se specia tashmë gjendet. Kjo është e rëndësishme për të identifikuar ndryshimet në shpërndarje, duke përfshirë zgjerimin, ngushtimin ose rikthimin e specieve në një zonë.
Zonat që duhet të monitorohen duhet të përfshijnë si peizazhe të mbrojtura, ashtu edhe ato të pambrojtura, dhe duhet të marrin në konsideratë karakteristikat relevante të habitateve dhe mënyrën e përdorimit të tokës. Kufijtë administrativë ose menaxherialë mund të përdoren për qëllime praktike, por rëndësia ekologjike e zonës që monitorohet duhet të mbetet konsiderata kryesore. Për specie shpërndarja e të cilave shtrihet përtej kufijve kombëtarë, monitorimi duhet të koordinohet midis vendeve fqinje, kur është e mundur.
Njësitë e mostrës
Zonat që duhet të monitorohen, duhet të ndahen në njësi të qarta dhe të përcaktuara mirë, të cilat janë të qëndrueshme në hapësirë. Një rrjet i rregullt mund të ofrojë një kornizë praktike të përbashkët për monitorimin e ujqërve, arinjve të murrmë, rrëqebujve euroaziatikë dhe çakallëve të artë, ndërsa madhësia e njësisë së mostrimit mund të përshtatet sipas specieve, qëllimit të monitorimit, karakteristikave të peizazhit dhe burimeve të disponueshme.
Njësitë e mostrës duhet të kenë kufij të përcaktuar dhe identifikues unikë dhe duhet të mbeten të pandryshuara midis periudhave të monitorimit, kur është e mundur. Njësi të ndryshme të mostrës mund të përdoren për qëllime ose metoda të ndryshme të monitorimit, kur kjo justifikohet shkencërisht, por definimi i tyre dhe lidhja me kuadrin e përgjithshëm të monitorimit duhet të dokumentohen qartë.
Një njësi mostrimi duhet të dallohet nga një vend ose pikë mostrimi. Njësia e mostrimit përfaqëson zonën hapësinore brenda së cilës mblidhen dhe interpretohen të dhënat e monitorimit, ndërsa vendet e mostrimit janë vendet specifike ku mblidhen vëzhgimet, vendosen kamerat, merren mostra gjenetike, regjistrohen tinguj ose mblidhen prova të tjera.
Projektimi i mostrës
Marrja e mostrave duhet të ndjekë një plan të parapërcaktuar dhe transparent, i cili siguron një përfaqësim të përshtatshëm të zonës që monitorohet. Qasjet sistematike ose të shtresëzuara janë përgjithësisht më të preferuara kur qëllimi është të merren informacione përfaqësuese në aspektin hapësinor. Planifikimi i marrjes së mostrave mund të marrë në konsideratë habitatet, lartësinë, përdorimin e tokës, ndikimin e njeriut dhe faktorë të tjerë që mund të ndikojnë në shfaqjen ose identifikimin e specieve.
Projekti duhet të jetë i përshtatshëm me ekologjinë e species së synuar. Për shkak se ujku, ariu i murrmë, rrëqebulli euroaziatik dhe çakalli i artë ndryshojnë në mënyrën se si përdorin habitatet, në lëvizjet, dendësinë e popullatës dhe në mundësinë e identifikimit, e njëjta kornizë e përgjithshme mund të kërkojë një implementim specifik për secilën specie.
Vendndodhjet nuk duhet të zgjidhen ekskluzivisht vetëm për shkak se pritet të kenë një probabilitet të lartë të pranisë së një specieje, kur qëllimi është të vlerësohet shpërndarja ose tendencat e popullsisë. Marrja e synuar e mostrave mund të jetë e dobishme për të konfirmuar praninë, për të identifikuar individët ose për të mbledhur lloje të veçanta të provave, por duhet të dallohet qartë nga marrja e mostrave përfaqësuese.
Përfshirja gjeografike
Monitorimi duhet të synojë të arrijë një mbulim të mjaftueshëm hapësinor, në mënyrë që të përfaqësojë gamën e habitateve dhe zonave gjeografike që kanë rëndësi për specien në fjalë. Mostrimi duhet të përfshijë zonat ku është e njohur prania e specieve, si dhe zonat ku prania është e paqartë ose ku mund të ndodhin ndryshime në shpërndarjen e saj.
Niveli i zonave që duhet të përfshijnë monitorimi duhet të jetë i përshtatshëm me qëllimin e monitorimit dhe burimet e disponueshme. Në rastet kur nuk është e mundur të përfshihen të gjitha zonat, zona e zgjedhur për mostrim dhe kriteret e përdorura për zgjedhjen e njësi-mostër duhet të dokumentohen. Zonat që nuk mund të përfshihen në mostrim për shkak të aksesibilitetit, pronësisë së tokës, terrenit, sigurisë ose kufizimeve të tjera, gjithashtu duhet të regjistrohen.
Duhet të ruhet sa më shumë që të jetë e mundur vazhdimësia e zonës gjeografike që mbulohet gjatë periudhave të ndryshme të monitorimit. Çdo ndryshim në zonën ku merren mostrat ose në shpërndarjen e vendeve të marrjes së mostrave duhet të dokumentohet, pasi ndryshimet në zonën gjeografike mund të ndikojnë në ndryshimet e dukshme në shpërndarjen e specieve ose në treguesit e popullsisë.
Dizajni kohor
Monitorimi duhet të organizohet në periudha të qarta monitorimi, të cilat mund të përsëriten me kalimin e kohës. Koha dhe kohëzgjatja e monitorimit duhet të marrin në konsideratë biologjinë e specieve që monitorohen, ndryshimet sezonale, periudhat e riprodhimit, modelet e lëvizjes, kushtet mjedisore dhe karakteristikat e metodës së monitorimit.
Kur është e mundur, duhet të përdoren periudha të krahasueshme monitorimi midis viteve, me qëllim për të mbështetur vlerësimin e tendencave. Duhet të njihen ndryshimet sezonale në aftësinë e zbulimit dhe, kur është e përshtatshme, monitorimi duhet të përfshijë raste të përsëritura të marrjes së mostrave ose periudha sezonale të përcaktuara paraprakisht.
Mungesa e zbulimit gjatë një survejimi ose monitorimi të vetëm nuk duhet të interpretohet automatikisht si dëshmi e mungesës së një specieje. Marrja e përsëritur e mostrave mund të përmirësojë aftësinë për të dalluar mungesën reale nga mungesa e zbulimit.
Përpjekjet për marrjen e mostrave
Përpjekja për marrjen e mostrave duhet të jetë e mjaftueshme për të ofruar një mundësi të arsyeshme për të identifikuar specien e synuar dhe duhet të dokumentohet në një mënyrë të qëndrueshme. Masa e përshtatshme e përpjekjes do të varet nga metoda e monitorimit dhe mund të përfshijë, për shembull, numrin e ditëve të përdorura për vendosjen e kamerave-kapëse, kohëzgjatjen e survejimit, numrin e vendeve ku merren mostrat, përpjekjen e vëzhguesit, kohën e regjistrimit akustik ose numrin e përpjekjeve për marrjen e mostrave gjenetike.
Nivelet minimale ose të rekomanduara të përpjekjeve mund të ndryshojnë midis ujqërve, arinjve të murrmë, rrëqebujve euroaziatikë dhe çakajve të artë, për shkak të ndryshimeve në ekologji, dendësi, sjellje dhe mundësi zbulimi. Megjithatë, parimet për matjen dhe raportimin e përpjekjeve duhet të standardizohen në të gjitha programet e monitorimit.
Rastet e suksesshme dhe ato të pasuksesshme të marrjes së mostrave duhet të regjistrohen të dyja. Defektet e pajisjeve, vendet e pakalueshme, ndërprerjet e survejimit dhe faktorët e tjerë që reduktojnë efektivitetin e punës duhet të dokumentohen. Çdo ndryshim i konsiderueshëm në përpjekjen e marrjes së mostrave midis periudhave të monitorimit duhet të raportohet dhe të merret në konsideratë kur interpretohen rezultatet e monitorimit.
Metodat e monitorimit
Metodat e monitorimit duhet të zgjedhen në përputhje me objektivat e monitorimit, ekologjinë e specieve që monitorohen, mundësinë e zbulimit, burimet e disponueshme dhe kushtet lokale. Kur është e mundur, metodat plotësuese duhet të kombinohen për të përmirësuar besueshmërinë dhe plotësinë e rezultateve të monitorimit.
Metodat e zakonshme mund të përfshijnë përdorimin e kamerave kurth, marrjen e mostrave gjenetike, vëzhgimin e shenjave dhe gjurmëve në terren, vëzhgimin e drejtpërdrejtë, regjistrimin e rasteve të vdekjes, monitorimin akustik dhe raportet nga vëzhgues të trajnuar. Përshtatshmëria dhe rëndësia relative e metodave individuale mund të ndryshojnë për ujqërit, ariun e murrmë, rrëqebullin euroaziatik dhe çakallin e artë.
Metodat dhe mënyra e zbatimit të tyre duhet të dokumentohen qartë, me qëllim që të mund të interpretohen dhe të krahasohen rezultatet midis zonave të monitoruara dhe periudhave të monitorimit. Nëse përdoren metoda të ndryshme në zona të ndryshme ose në vite të ndryshme, duhet të regjistrohen dhe të merren në konsideratë këto ndryshime kur krahasohen rezultatet.
Klasifikimi dhe vlerësimi i provave
Regjistrimet e monitorimit duhet të klasifikohen sipas kategorive të qarta dhe të përcaktuara mirë, të cilat aplikohen në mënyrë të vazhdueshme. Klasifikimi duhet të dallojë midis regjistrimeve të konfirmuara dhe vëzhimeve për të cilat identifikimi i specieve, vendndodhja, data ose informacione të tjera relevante mbeten të paqarta.
Atëherë kur është e nevojshme, duhet të përdoren sistemet e klasifikimit të vendosura, siç janë kriteret SCALP, për të siguruar një interpretim të qëndrueshëm të vëzhimeve të kafshëve grabitqare të mëdha. Procedurat e verifikimit duhet të aplikohen në mënyrë të qëndrueshme në të gjitha institucionet dhe programet e monitorimit pjesëmarrëse.
Regjistrimet duhet të shqartohen nga personeli i trajnuar në mënyrë adekuate, para se të përfshihen në analiza ose në rezultatet zyrtare të monitorimit. Regjistrimet e paverifikuara ose të paqarta duhet të identifikohen qartë dhe nuk duhet të interpretohen në të njëjtën mënyrë si provat e konfirmuara. Statusi i vërtetimit i çdo regjistrimi duhet të ruhet si pjesë e të dhënave të monitorimit.
Kërkesat minimale për të dhëna dhe metatëdhëna
Të gjitha programet e monitorimit duhet të mbledhin një grup minimal të përbashkët informacionesh për çdo regjistrim ose ngjarje marrjeje të mostrave. Ky grup minimal informacionesh duhet të jetë i mjaftueshëm për të identifikuar çfarë u regjistrua, ku dhe kur u regjistrua, si u mblodh dhe sa të besueshme janë provat .
Duke u bazuar në metodën e monitorimit, informacioni minimal që duhet të përfshihet përgjithësisht është:
- lloji i specieve dhe lloji i provës;
- data dhe, kur është e nevojshme, ora e vëzhgimit ose e marrjes së mostrave;
- vendndodhja gjeografike ose njësi për mostrim;
- metodë e monitorimit;
- përpjekjet ose kohëzgjatja e marrjes së mostrave, kur është e nevojshme;
- burim ose vëzhues;
- statusi i identifikimit ose i verifikimit;
- informacione shtesë relevante, të nevojshme për të interpretuar regjistrimin.
Mund të mblidhen metatëdhëna shtesë, në varësi të metodës, specieve ose qëllimeve të monitorimit. Fushët e të dhënave duhet të përcaktohen qartë, në mënyrë që të njëjtat informacione të regjistrohen në mënyrë konsistente nga ekipe të ndryshme. Ndryshimet në setin minimal të të dhënave duhet të dokumentohen, me qëllim që të ruhet krahasueshmëria me kalimin e kohës.
Cilësia e të dhënave dhe dokumentacioni
Të dhënat e monitorimit duhet të regjistrohen dhe të menaxhohen në një mënyrë që të ruajnë saktësinë, gjurmueshmërinë dhe përdorshmërinë e tyre me kalimin e kohës. Procedurat për futjen, verifikimin, korrigjimin dhe ruajtjen e të dhënave duhet të përcaktohen qartë në kuadrin e çdo programi monitorimi.
Informacionet e munguara, të pasigurta ose të plotësuara pjesërisht duhet të identifikohen, në vend që të zëvendësohen me supozime. Korrektimet e bëra në regjistrat ekzistues duhet të jenë të gjurmueshme dhe informacioni origjinal duhet të ruhet aty ku është e përshtatshme.
Çdo devijim nga plani ose metodologjia e monitorimit e miratuar duhet të dokumentohet. Kjo përfshin ndryshime në vendet e marrjes së mostrave, intensitetin e monitorimit, pajisjet, procedurat në terren ose metodat e përpunimit të të dhënave. Dokumentimi i tillë është i rëndësishëm për interpretimin e ndryshimeve midis periudhave të monitorimit dhe për të dalluar ndryshimet biologjike nga ato të shkaktuara nga praktikat e monitorimit.